Tác phẩm của Yayoi Kusama không chỉ hiện diện trong bảo tàng hay phòng triển lãm. Dấu chấm tròn, bí ngô, hoa phóng đại và các cấu trúc lặp lại của nghệ sĩ Nhật Bản đã đi vào nhiều không gian kiến trúc, từ nhà kính, tháp căn hộ cao tầng đến một căn nhà mô phỏng được biến đổi bởi chính người tham quan.

Yayoi Kusama qua đời tại Tokyo ngày 14/8, thọ 97 tuổi. Trong hơn bảy thập kỷ sáng tác, bà sử dụng những hình ảnh có tính nhận diện cao trên nhiều loại hình, từ hội họa, điêu khắc đến sắp đặt không gian. Một số dự án cho thấy cách tác phẩm của Kusama rời khỏi phạm vi trưng bày truyền thống để trở thành một phần của nhà ở, chung cư và cảnh quan công trình.

Từ tác phẩm nghệ thuật đến một phần của công trình

Điểm đáng chú ý trong các dự án liên quan đến Kusama là tác phẩm không luôn đứng tách biệt như một vật thể trưng bày. Có trường hợp hình chấm được gắn trực tiếp lên bề mặt kính của một công trình. Có trường hợp họa tiết được đưa vào vật liệu hoàn thiện mặt sàn của khu vực chung cư. Có nơi bí ngô chấm tròn trở thành điểm nhận diện ở lối vào, và cũng có nơi toàn bộ cấu trúc nội thất mô phỏng nhà ở được biến thành vật liệu cho một tác phẩm có khả năng thay đổi theo thời gian.

Những ví dụ này cùng xuất phát từ ngôn ngữ thị giác quen thuộc của Kusama: chấm tròn, các mảng màu rõ, bí ngô, hoa phóng đại và tính lặp lại. Tuy nhiên, khi đặt vào kiến trúc, mỗi mô típ có một vai trò khác nhau. Trên nhà kính, chấm tròn tác động tới cách nhìn xuyên qua lớp kính và cách ánh sáng đi vào nội thất. Trong quảng trường chung cư, chấm tròn dẫn chuyển động từ bên ngoài vào sảnh. Ở các tháp căn hộ, bí ngô có thể hoạt động như một điểm mốc thị giác cho cư dân và khách đến.

Sự khác biệt đó cho thấy nghệ thuật không chỉ được đặt cạnh công trình, mà có thể nhập vào cách công trình được tiếp cận và ghi nhớ. Với một tòa nhà ở, cư dân thường gặp tác phẩm qua lối vào, sân, sảnh hoặc khu tiện ích. Với một căn nhà kính nằm trong cảnh quan rộng, tác phẩm có thể phủ lên toàn bộ bề mặt bao quanh, khiến người đứng trong nhà và người quan sát từ ngoài đều trải nghiệm cùng một hệ họa tiết.

Trong các công trình được nhắc đến, quy mô cũng rất khác nhau. Glass House nằm trong khu đất khoảng 19,8 ha cùng 13 kiến trúc khác. 33 Tehama là tháp căn hộ 35 tầng có 403 căn cho thuê. SKY tại New York là tháp 60 tầng với 1.175 căn, diện tích sàn khoảng 109.000 m2. Ardmore Residence tại Singapore cao 36 tầng nhưng chỉ có 58 căn hộ. The Obliteration Room lại không phải một nhà ở thực tế mà là không gian nội thất mô phỏng môi trường sống gia đình.

Glass House: hơn 1.200 chấm tròn phủ lên lớp kính

Glass House được kiến trúc sư Philip Johnson hoàn thành năm 1949 tại New Canaan, bang Connecticut, Mỹ. Công trình nằm trong khu đất rộng khoảng 19,8 ha, cùng 13 kiến trúc khác. Bốn mặt bao quanh nhà chủ yếu sử dụng kính, tạo tầm nhìn liên tục ra cảnh quan. Chính đặc điểm trong suốt này khiến việc Kusama can thiệp vào bề mặt kính trở nên đặc biệt, bởi chỉ cần thay đổi lớp bao ngoài, cảm nhận về toàn bộ ngôi nhà cũng thay đổi.

Tháng 9/2016, Kusama thực hiện tác phẩm Dots Obsession – Alive, Seeking for Eternal Hope trực tiếp trên Glass House. Hơn 1.200 hình tròn bằng vinyl màu đỏ được gắn lên tường và cửa của cả bốn mặt nhà. Các chấm có ba kích thước, gồm 12 cm, 18 cm và 25 cm. Vật liệu vinyl có độ bám thấp được lựa chọn để có thể tháo bỏ mà không tác động đến công trình.

Chi tiết vật liệu này rất quan trọng vì Glass House không chỉ là nơi đặt tác phẩm tạm thời, mà còn là một công trình có cấu trúc và bề mặt cần được bảo toàn. Các chấm tròn đỏ đủ rõ để biến lớp kính thành mặt phẳng thị giác mới, nhưng cũng được làm bằng vật liệu có thể tháo bỏ. Tác phẩm vì thế tồn tại như một lớp phủ, can thiệp mạnh vào trải nghiệm quan sát mà không làm thay đổi lâu dài cấu trúc của ngôi nhà.

Hệ chấm tròn làm thay đổi cách quan sát từ cả bên trong lẫn bên ngoài. Từ trong nhà, người xem vẫn nhìn ra cảnh quan qua kính, nhưng tầm nhìn bị nhịp điệu của các chấm đỏ chia nhỏ. Từ bên ngoài, màu đỏ tạo tương phản với kính và mảng xanh bao quanh. Công trình vốn nổi bật bởi sự trong suốt nay có thêm một lớp họa tiết dày đặc, khiến ranh giới giữa vật thể kiến trúc và tác phẩm thị giác trở nên linh hoạt hơn.

Khi có nắng, hiệu ứng không dừng ở bề mặt kính. Bóng của các hình tròn tiếp tục xuất hiện trên sàn và đồ nội thất, tạo thêm một lớp họa tiết bên trong nhà. Điều này khiến tác phẩm không chỉ được nhìn thấy trên tường và cửa, mà còn được ánh sáng đưa vào không gian nội thất. Các chấm tròn vì thế có thể cùng lúc tồn tại như vật liệu gắn trên kính, hình ảnh nhìn từ bên ngoài và bóng đổ nằm bên trong ngôi nhà.

Cùng thời gian đó, Kusama đưa thêm hai tác phẩm ra cảnh quan quanh Glass House. Narcissus Garden gồm 1.300 quả cầu thép phản chiếu, mỗi quả có đường kính khoảng 30 cm, nổi trên hồ và di chuyển theo gió, dòng nước. Tác phẩm PUMPKIN được đặt trên sườn đồi và có thể quan sát từ bên trong Glass House. Cả hai bổ sung cho lớp chấm đỏ trên kính bằng cách mở rộng trải nghiệm ra mặt nước, sườn đồi và những điểm nhìn quanh công trình.

Ba lớp hiện diện này tạo thành một chuỗi quan sát. Người ở trong Glass House nhìn qua các chấm đỏ, thấy tác phẩm PUMPKIN trên sườn đồi và có thể nhận biết Narcissus Garden ngoài cảnh quan. Người đứng ngoài lại thấy nhà kính được đánh dấu bằng chấm đỏ, trong khi mặt nước có những quả cầu thép phản chiếu chuyển động. Tất cả vẫn dựa trên dữ kiện của cùng một không gian, nhưng trải nghiệm được tổ chức bằng nhiều bề mặt: kính, sàn, đồ nội thất, hồ nước và địa hình.

33 Tehama: họa tiết đi từ quảng trường vào sảnh

33 Tehama là tháp căn hộ 35 tầng tại khu South of Market, San Francisco, Mỹ. Công trình có 403 căn hộ cho thuê và các tiện ích như phòng tập, khu sinh hoạt chung, sân ngoài trời. Trong dự án này, dấu ấn của Kusama tập trung ở quảng trường trước sảnh, nơi cư dân và khách tiếp cận tòa nhà trước khi bước vào không gian bên trong.

Tác phẩm Flowers That Bloom at Midnight có hình hoa phóng đại, sử dụng các mảng màu đỏ, trắng và xanh. Hình hoa trở thành điểm nhấn chính của không gian tiếp cận tòa nhà. Với một tháp căn hộ cao tầng, khu vực trước sảnh là nơi tạo ấn tượng đầu tiên; việc đặt tác phẩm ở đây khiến nghệ thuật tham gia trực tiếp vào cách công trình được nhận diện ở tầng trệt.

Không gian này không chỉ có một tác phẩm đặt trước tòa nhà. Họa tiết đặc trưng của Kusama tiếp tục xuất hiện trên mặt sàn. Các hình tròn đỏ được tạo bằng Lithocrete, một hệ thống bê tông kiến trúc nghệ thuật đã được cấp bằng sáng chế, và đặt trên nền sáng. Khi họa tiết nằm trong vật liệu hoàn thiện sàn, người sử dụng không chỉ nhìn tác phẩm mà còn di chuyển qua nó trong quá trình vào ra tòa nhà.

Các hình tròn đỏ không dừng ở khoảng sân. Họa tiết tiếp tục đi vào khu vực sảnh, giúp tác phẩm, cảnh quan và nội thất có chung một ngôn ngữ thị giác. Sự liên tục này khác với trường hợp chỉ đặt một bức tượng ở ngoài trời rồi kết thúc ở ngưỡng cửa. Tại 33 Tehama, dấu chấm hoạt động như đường nối giữa không gian công cộng phía trước, mặt sàn tiếp cận và phần nội thất ngay sau sảnh.

Dự án nằm trong chương trình dành kinh phí cho nghệ thuật công cộng của San Francisco, yêu cầu giá trị nghệ thuật đạt ít nhất 1% chi phí xây dựng. Chi tiết này đặt tác phẩm trong một cơ chế phát triển đô thị cụ thể: nghệ thuật được xem như một phần của công trình, được tính vào chi phí xây dựng, và xuất hiện tại những vị trí người dùng đô thị có thể tiếp cận.

So với Glass House, 33 Tehama cho thấy một cách tích hợp khác. Glass House tận dụng lớp kính và cảnh quan để thay đổi cách nhìn, còn 33 Tehama đưa họa tiết vào bề mặt sàn và tuyến di chuyển. Trong cả hai trường hợp, chấm tròn không chỉ là dấu hiệu trang trí. Nó điều chỉnh cách con người đi, nhìn và ghi nhớ một không gian kiến trúc cụ thể.

SKY và Ardmore Residence: bí ngô thành điểm nhận diện của chung cư

Nếu Glass House và 33 Tehama nhấn mạnh vào chấm tròn trên bề mặt kiến trúc, hai dự án SKY và Ardmore Residence cho thấy vai trò của bí ngô trong không gian chung cư. Bí ngô là một trong những hình ảnh gắn với sáng tác của Kusama, và khi được đặt ở lối vào hoặc sân đón, nó trở thành vật thể giúp người sử dụng nhận diện công trình trước khi đi sâu vào các không gian chức năng.

SKY tại 605 West 42nd Street, New York, là tháp căn hộ cho thuê 60 tầng với 1.175 căn. Công trình có diện tích sàn khoảng 109.000 m2 và sử dụng bề mặt dựng kính. Lối vào tòa nhà được tổ chức qua sân lát đá, có đài nước và một tác phẩm của Kusama ở trung tâm. Cấu trúc tiếp cận này đặt nghệ thuật ngay trên hành trình đi vào tòa nhà, nơi cư dân và khách buộc phải đi qua hoặc nhìn thấy.

Tác phẩm ở sân đón của SKY là một bí ngô bằng đồng với bề mặt phủ các chấm tròn. Chất liệu đồng tạo ra một vật thể có khối tích rõ ràng, trong khi hệ chấm tròn giữ mối liên hệ với ngôn ngữ thị giác quen thuộc của Kusama. Đặt giữa sân lát đá và gần đài nước, bí ngô không chỉ là một điểm trang trí, mà là trung tâm thị giác của khu vực tiếp cận.

Dấu ấn của Kusama tại SKY không chỉ nằm ở sân đón. Tòa nhà còn trưng bày hai tranh thuộc dòng Infinity Net của bà trong sảnh và một tác phẩm bí ngô bằng sợi thủy tinh ở khu vực gần phòng tập. Như vậy, người sử dụng gặp tác phẩm ở nhiều lớp không gian: sân ngoài, sảnh và khu tiện ích. Sự phân bổ này biến nghệ thuật thành một phần của trải nghiệm sinh hoạt chung trong tòa nhà, thay vì một điểm nhấn đơn lẻ.

Ardmore Residence tại Singapore có quy mô khác: tòa nhà cao 36 tầng, gồm 58 căn hộ. Ở khu vực lối vào, công trình đặt tác phẩm My Pumpkin Exists in the Infinite của Kusama. Khối bí ngô màu vàng với các hàng chấm đen tạo tương phản với nền kiến trúc trắng và cảnh quan xanh, đồng thời đóng vai trò điểm nhận diện khi cư dân tiếp cận tòa nhà.

Ở Ardmore Residence, tác phẩm không được mô tả như một chuỗi trải nghiệm kéo dài qua nhiều khu vực như tại SKY. Vai trò chính của bí ngô nằm ở lối vào, nơi nó tạo dấu mốc giữa kiến trúc trắng, cảnh quan xanh và hành trình tiếp cận của cư dân. Sự tương phản màu sắc làm cho vật thể nghệ thuật nổi bật, trong khi hình thức chấm đen trên nền vàng giữ nguyên khả năng nhận diện của ngôn ngữ Kusama.

Đặt cạnh nhau, SKY và Ardmore Residence cho thấy cùng một mô típ có thể thích ứng với hai cách tổ chức không gian chung cư. Một bên dùng bí ngô cùng tranh và tác phẩm khác để tạo nhiều điểm gặp gỡ trong sân, sảnh, khu tiện ích. Bên còn lại tập trung vào một vật thể ở lối vào, tạo hình ảnh nhận diện cô đọng hơn. Cả hai đều đưa nghệ thuật vào không gian cư trú, nơi tác phẩm được nhìn thấy trong nhịp sử dụng thường ngày.

The Obliteration Room: căn nhà mô phỏng thay đổi theo người tham quan

The Obliteration Roomxq không phải nhà ở thực tế, mà là một không gian nội thất mô phỏng môi trường sống gia đình. Kusama phát triển dự án cùng Queensland Art Gallery từ năm 2002, sau đó mở rộng thành nhiều phiên bản triển lãm. Khác với bốn công trình trước, dự án này không đưa tác phẩm vào một nơi ở có sẵn, mà sử dụng chính cấu trúc quen thuộc của nhà ở làm vật liệu cho tác phẩm.

Không gian được dựng theo đặc điểm một căn nhà Australia, sử dụng đồ nội thất và vật trang trí mua tại địa phương. Trước khi mở cửa, toàn bộ tường, trần, sàn, bàn ghế và đồ vật đều được phủ màu trắng để tạo nền đồng nhất. Từ một môi trường sống có đủ bề mặt quen thuộc, căn nhà mô phỏng trở thành một nền trống, chờ sự tham gia của người xem.

Khách tham quan nhận các miếng dán hình tròn nhiều màu và tự lựa chọn vị trí dán. Theo thời gian, số lượng chấm tăng dần trên mọi bề mặt. Tường, trần, sàn, bàn ghế và đồ vật không còn giữ hình dáng rõ như lúc đầu, vì các chấm màu phủ lên khiến ranh giới từng món đồ ngày càng khó nhận biết. Tác phẩm vì thế không cố định ở thời điểm mở cửa, mà thay đổi theo số lượt tham gia và lựa chọn của từng người.

So với Glass House, nơi chấm vinyl đỏ được gắn sẵn lên bốn mặt kính, The Obliteration Room trao thao tác đặt chấm cho khách tham quan. So với 33 Tehama, nơi họa tiết nằm trong vật liệu sàn Lithocrete, các chấm trong căn phòng mô phỏng được bổ sung dần bằng miếng dán. So với SKY và Ardmore Residence, nơi bí ngô là vật thể nhận diện ở sân hoặc lối vào, The Obliteration Room không có một điểm nhấn trung tâm duy nhất mà là toàn bộ căn nhà được biến đổi.

Chính sự tham gia này khiến đồ nội thất, màu nền và người sử dụng quyết định diện mạo không gian ở từng thời điểm. Căn phòng bắt đầu bằng màu trắng đồng nhất, sau đó dần phủ đầy chấm tròn nhiều màu. Mỗi người chỉ đặt một phần nhỏ vào tổng thể, nhưng khi tích lũy qua thời gian, các bề mặt quen thuộc của một căn nhà gia đình trở thành một trường thị giác dày đặc, nơi hình dáng ban đầu của vật dụng bị xóa mờ.

Nếu bốn công trình đầu cho thấy nghệ thuật Kusama đi vào nhà kính, tháp căn hộ và lối vào chung cư, The Obliteration Room mở rộng câu hỏi sang chính khái niệm không gian sống. Ở đó, nhà không còn chỉ là nơi chứa tác phẩm; cấu trúc nhà, đồ đạc và lối sử dụng trở thành thành phần của tác phẩm. Người tham quan không đứng ngoài để quan sát hoàn toàn, mà góp phần làm thay đổi diện mạo căn phòng.

Dấu chấm bi trở thành ngôn ngữ nối nghệ thuật và đời sống.

Năm ví dụ cho thấy các mô típ của Kusama không bị giới hạn bởi một loại không gian. Chúng có thể phủ lên kính, hiện diện trên sàn, đứng giữa sân lát đá, tạo dấu mốc ở lối vào hoặc bao phủ dần một căn nhà mô phỏng. Khi chuyển từ bảo tàng sang kiến trúc, chấm tròn và bí ngô không chỉ giữ vai trò hình ảnh nhận diện, mà còn tham gia vào trải nghiệm di chuyển, tiếp cận và sinh hoạt.

Ở Glass House, chấm tròn làm thay đổi sự trong suốt của công trình và tạo thêm bóng trên sàn, nội thất. Ở 33 Tehama, họa tiết kết nối quảng trường, cảnh quan và sảnh bằng cùng một ngôn ngữ thị giác. Ở SKY, bí ngô bằng đồng, tranh Infinity Net và bí ngô bằng sợi thủy tinh xuất hiện tại nhiều điểm trong tòa nhà. Ở Ardmore Residence, bí ngô vàng chấm đen nổi bật trước nền kiến trúc trắng và cảnh quan xanh. Ở The Obliteration Room, những miếng dán của khách tham quan khiến toàn bộ không gian biến đổi từng bước.

Điểm chung của các dự án là ranh giới giữa tác phẩm và không gian xung quanh không còn tách bạch tuyệt đối. Một lớp chấm trên kính có thể thay đổi ánh sáng trong nhà. Một họa tiết trên sàn có thể dẫn lối từ sân vào sảnh. Một khối bí ngô có thể trở thành ký hiệu của lối vào. Một căn phòng trắng có thể mất dần hình dáng ban đầu khi người tham quan phủ lên đó các chấm màu.

Những không gian này cũng cho thấy nhiều cấp độ tương tác giữa nghệ thuật và kiến trúc. Cấp độ nhẹ nhất là đặt một tác phẩm ở vị trí dễ nhận biết như lối vào. Cấp độ sâu hơn là đưa họa tiết vào vật liệu hoàn thiện, bề mặt kính hoặc các khu vực chung. Cấp độ mở nhất là để người sử dụng tiếp tục hoàn thiện tác phẩm trong một không gian nội thất mô phỏng. Tất cả đều dựa trên các mô típ lặp lại đã làm nên dấu ấn của Kusama trong hơn bảy thập kỷ sáng tác.

Vì vậy, khi nhìn vào nhà kính ở Connecticut, tháp căn hộ tại San Francisco và New York, chung cư ở Singapore hay căn phòng mô phỏng phát triển cùng Queensland Art Gallery, có thể thấy cùng một ngôn ngữ chấm tròn đã được triển khai theo những cách rất khác nhau. Nó vừa là dấu hiệu nhận diện của nghệ sĩ, vừa là công cụ làm thay đổi cách công trình được tiếp cận, được nhìn thấy và được ghi nhớ trong đời sống thường ngày.

Nguồn: VnExpress – Bất động sản